Do smażenia – rafinowany olej rzepakowy
W skrócie: Według badania zleconego przez kampanię olej rzepakowy najczęściej stosuje się do smażenia, tak zadeklarowało 92% badanych; wpis wyjaśnia, dlaczego rafinowany olej rzepakowy ma dużą stabilność oksydacyjną, czyli długo zachowuje świeżość.
Do czego Polacy używają oleju rzepakowego?
Pod koniec pierwszego roku drugiej edycji naszej rzepakowej kampanii zleciliśmy badania, które pokazały za co Polacy kochają olej rzepakowy. Okazuje się, że olej rzepakowy stosujemy do wszystkiego. Najczęściej jednak używamy go do smażenia, tak zadeklarowało aż 92% badanych. [1]
Dlaczego rafinowany olej rzepakowy jest stabilny?
Stabilny i odporny na utlenianie – idealny do smażenia
Rafinowany olej rzepakowy ma bardzo dużo zalet. Przede wszystkim charakteryzuje się on doskonałą stabilnością oksydacyjną, co mówiąc prościej oznacza, że długo zachowuje swoją świeżość, a podgrzewany do wysokich temperatur nie traci swoich wartości. To za sprawą dużej ilości zawartych w nim przeciwutleniaczy, jak witamina E i charakterystycznego wyłącznie dla rzepaku brassikasterolu.
Odporne na utlenianie są także zawarte w rafinowanym oleju rzepakowym cząsteczki cennego dla naszego organizmu kwasu linolenowego (Omega-3). Olej rzepakowy zawiera go bardzo dużo i mimo, że jest on podatny na utlenianie, w oleju rzepakowym umieszczony jest w środku cząsteczki triacylogriceloru, co szczególnie chroni go przed utlenieniem. Dzięki temu mamy pewność, że nawet podgrzany olej zatrzymuje swoje cenne właściwości.
Jak smażyć na oleju rzepakowym?
Jak smażyć? – z głową!
Jak wiemy istnieje podstawowy podział na dwa rodzaje smażenia – płytkie tzw. powierzchniowe i głębokie tzw. zanurzeniowe. Na tłuszczu płytkim spokojnie możemy smażyć do 27 minut[2]. Przez ten czas możemy być pewni, że nie wytworzą się w oleju szkodliwe dla naszego organizmu związki polarne[3]. Jednak co ciekawe, jak potwierdzają badania przeprowadzone przez Zakład Technologii Tłuszczów i Koncentratów Spożywczych SGGW w Warszawie, na tłuszczu głębokim możemy smażyć jeszcze dłużej – nawet do 300 minut[4]! Z badań wynika, że olej rzepakowy podczas płytkiego smażenia szybciej ulega niekorzystnym przemianom – to wcale jednak nie oznacza, że powinniśmy smażyć głęboko! Wystarczy krótko i jednorazowo, a możemy być pewni, że taka obróbka nie wpłynie negatywnie na potrawę. Na szczęście konsumenci są tego świadomi – jak mówią statystyki, na płytkim tłuszczu smażymy zwykle nie dłużej niż do 15 minut[5].
Idealny, bo rafinowany!
Rafinowany olej rzepakowy idealnie nadaje się do smażenia. To za sprawą bardzo wysokiej temperatury dymienia, która pozwala na podgrzewanie tego tłuszczu do aż 242°C[6]. Mimo działania temperatury, olej rzepakowy nie zmienia swojego neutralnego smaku ani zapachu. Dzięki temu olej rzepakowy może być stosowany także do pieczenia. Jednak to, co wyróżnia go na tle innych tłuszczów to właśnie przydatność do smażenia. Należy przy tym pamiętać, że żadne oleje nie powinny być stosowane do tego typu obróbki termicznej zbyt długo. Jeśli smażymy to jednorazowo i krótkotrwale – max. 15 minut. Do takiej obróbki należy stosować oleje rafinowane – te mają lepszą tolerancję na wysokie temperatury. Proces rafinacji nie tylko „hartuje” olej – rafinacja, to także proces oczyszczania go z tego, co mogłoby być szkodliwe, np. pozostałości po środkach ochrony roślin.
Olej rzepakowy to tłuszcz bezpieczny. Ten rafinowany, pozbawiony jest zanieczyszczeń, ma wysoką temperaturę dymienia, a jego smak nie zmiana smaku potraw. Pewnie dlatego jest tak docenianym olejem w naszych kuchniach.
[1] Badanie kampanii „Pokochaj olej rzepakowy” przeprowadzone przez GFK, metodologia CATI, post-test; n= osoby stosujące dany olej, czerwiec 2016
[2] Ledóchowska E., Hazuka Z. 2006 „Przemiany termooksydatywnej wybranych olejów oliwkowych i oleju rzepakowego zachodzące w czasie ogrzewania i smażenia”, Tłuszcze Jadalne, 41 (3-4), 193-204.
[3] Arłukowicz BA 2012 Dziennik Ustaw Rzeczypospolitej Polski, Rozporządzenie Ministra Zdrowia 1096: 1-2.
[4] Ledóchowska E., Hazuka Z. 2006 „Przemiany termooksydatywnej wybranych olejów oliwkowych i oleju rzepakowego zachodzące w czasie ogrzewania i smażenia”, Tłuszcze Jadalne, 41 (3-4), 193-204.
[5] Pokorny J. 2002 “Frying” [w]: The nutrition handbook for food processors, red. Henry C. J. K. & Chapman C., Woodhead Publishing Limited, Cambridge, England, 293-300.
[6] Olej rzepakowy – nowy surowiec, nowa prawda pod red. prof. dr. hab. Jana Krzymańskiego, Warszawa 2009, s. 90
Jak długo olej rzepakowy zachowuje stabilność w wysokiej temperaturze?
Rzepakowy jest szczególnie odporny na zmiany termiczne, zachodzące podczas smażenia, znacznie bardziej niż inne oleje. Badania pokazują, że podgrzany do 100°C zachowuje stabilność aż przez 14 godzin, podczas gdy olej słonecznikowy utlenia się w takiej temperaturze ponad dwukrotnie szybciej.
Jakie są rodzaje smażenia?
Cztery metody smażenia i ich temperatury
- w cienkiej warstwie tłuszczu o temperaturze 170 – 220 °C,
- w średniej warstwie tłuszczu o temperaturze 160 – 180 °C,
- zanurzeniowe, w tłuszczu o temperaturze 130 – 180 °C,
- beztłuszczowe, wykorzystujące tłuszcz zawarty w produkcie, w temperaturze 210 – 260 °C.
Smażenie na patelni i we frytkownicy
Podczas smażenia w płytkiej warstwie tłuszczu, nazywanego czasem smażeniem powierzchniowym (np. na patelni), ilość użytego tłuszczu tworzy warstwę o grubości od ok. 1 do 10 mm. Smażony produkt jest tylko częściowo zanurzony w tłuszczu (zwykle do połowy). Uzyskanie produktu równomiernie usmażonego wymaga jego obracania podczas smażenia.
W przypadku smażenia w głębokiej warstwie tłuszczu (zanurzeniowego) żywność jest zanurzona w gorącym oleju. Czas smażenia jest na ogół zbliżony do tego stosowanego w przypadku smażenia powierzchniowego. Niektóre kategorie żywności, takie jak krokiety czy frytki nieomal zawsze są smażone na głębokim tłuszczu.
Smażenie zanurzeniowe i na patelni na oleju rzepakowym
Olej rzepakowy jest również powszechnie stosowany do smażenia zanurzeniowego.
Należy dodać, że olej rzepakowy ze względu na bardzo wysoką temperaturę dymienia wykazuje bardzo dobrą przydatność do smażenia, zarówno zanurzeniowego, jak i powierzchniowego na patelni.
Czy więcej oleju na patelni to lepiej?
Nalanie nieco większej ilości oleju powinno dodatkowo wydłużyć czas jego degradacji. Czyli w uproszczeniu więcej oleju na patelni to bezpieczniej. Wniosek ten odnosi się wyłącznie do rafinowanego oleju rzepakowego, gdyż każdy olej ma inną charakterystykę.
Co dzieje się z olejem podczas smażenia?
Podczas smażenia zanurzeniowego zachodzi wiele zmian w medium smażalniczym, spowodowanych wysoką temperaturą, dostępem tlenu oraz wody. Do najważniejszych przemian termooksydacyjnych zalicza się: hydrolizę, utlenianie oraz polimeryzację. Reakcje hydrolizy zachodzą pod wpływem wody znajdującej się w smażonej żywności. W wyniku hydrolizy powstają mono- i diacyloglicerole, wolne kwasy tłuszczowe oraz glicerol. Czynnikami wpływającymi na szybkość reakcji hydrolizy są: ilość wody w produkcie (im więcej wody tym szybciej zachodzi reakcja), stan skupienia wody (w postaci pary działa wolniej), długość i stopień nasycenia kwasów tłuszczowych (krótsze i nienasycone hydrolizują szybciej) oraz ilość już powstałych produktów hydrolizy (przyspieszają proces). Powstałe w procesie hydrolizy wolne kwasy tłuszczowe podnoszą wartość liczby kwasowej, która jest jedną z liczb charakteryzujących jakość olejów. Ponadto posmak powstały w smażonym produkcie, spowodowany obecnością tych związków, obniża akceptowalność produktów. Jednak woda może mieć też pozytywne działanie, gdyż bierze udział w przenoszeniu ciepła. Natomiast powstała para wodna wytwarza fizyczną barierę pomiędzy olejem, a powietrzem atmosferycznym, ograniczając w ten sposób dostęp tlenu i co za tym idzie procesy utleniania.
Temperatura dymienia jest ważnym czynnikiem określającym przydatność do smażenia, albowiem ta temperatura spada w czasie smażenia, a gdy osiągnie temperaturę poniżej 170 stopni, olej powinien być wymieniony.
W produktach smażonych, tłuszcz wchłonięty w trakcie obróbki może stanowić nawet 30% ich masy. Wykazano, że ilość wchłoniętego tłuszczu zależy w dużym stopniu od temperatury procesu – im jest niższa tym więcej tłuszczu jest wchłaniane. Oznacza to, że najwięcej tłuszczu pochłaniają produkty smażone zanurzeniowo, takie jak frytki, pączki, paluszki ziemniaczane czy panierowane ryby i drób.
Jaki tłuszcz wybrać do smażenia?
Na rynku dostępnych jest wiele olejów i tłuszczów przeznaczonych do smażenia. Jednak różnią się one składem kwasów tłuszczowych, który jest bardzo istotny ze względu na stabilność tłuszczów i ich wartość żywieniową. Jako tłuszcze smażalnicze najbardziej pożądane są oleje i tłuszcze o niskiej zawartości kwasów tłuszczowych wielonienasyconych i wysokiej zawartości kwasów jednonienasyconych i nasyconych, które charakteryzują się wysoką odpornością na zmiany degradacyjne. Termostabilność tych tłuszczów ma przełożenie na ich wykorzystanie w warunkach domowych, gastronomicznych czy przemysłowych.
Olej rzepakowy rafinowany w kuchni
Po rafinacji jest on jasny, klarowny, neutralny w smaku i zapachu. Znajduje uznanie i wszechstronne zastosowanie w kuchni do gotowania, pieczenia, smażenia a także jako dodatek do sałatek.
Nie powinno się jednak smażyć wielokrotnie na tym samym oleju, tj. studzić, zlewać, przechowywać i wykorzystywać ponownie. W czasie przechowywania takiego używanego tłuszczu dochodzi do dalszych niepożądanych przemian, co nasila jego degradację.
Wbrew wielu nieprawdziwym opiniom rafinowany olej rzepakowy jest bardzo bogaty w korzystne substancje towarzyszące, m.in. tokoferole (witamina E) oraz sterole. Mało kto wie, że rafinowany olej rzepakowy zawiera tych składników kilka razy więcej niż oliwa z oliwek extra virgin!
Olej rzepakowy tłoczony na zimno a smażenie
Temperatura dymienia oleju rzepakowego tłoczonego na zimno waha się od 153 do 186°C, średnio 170°C. Zmiany termooksydacyjne w trakcie smażenia w olejach rzepakowym tłoczonym na zimno i rafinowanym były na zbliżonym poziomie, jednak odnotowana wcześniej niska temperatura dymienia oleju rzepakowego tłoczonego na zimno wskazuje na ograniczone możliwości wykorzystania go do smażenia. Jest on wrażliwy na wysoką temperaturę i tylko szczególna dbałość o odpowiednie warunki w trakcie przygotowania potrawy pozwala go zastosować w temperaturach nie przekraczających temperatury dymienia.
Warto wiedzieć, że oleje rafinowane, takie jak rzepakowe z pierwszego tłoczenia, mają nawet kilkakrotnie mniej metali ciężkich i dwukrotnie mniej żelaza niż tłoczone na zimno, a jednocześnie zachowują taki sam profil kwasów tłuszczowych.
Tłuszcze do smażenia w gastronomii i przemyśle
W gastronomii i w przemyśle wykorzystuje się do smażenia szereg tłuszczów profesjonalnych: frytury palmowe w tym oleinę palmową, blendy tłuszczów modyfikowanych stałych i ciekłych, w tym z olejem rzepakowym czy słonecznikowym wysokooleinowym. Charakteryzują się one zdecydowanie wyższą stabilnością (większą odpornością na ogrzewanie i powolniejszą degradacją termiczną) w związku z tym nadają się do wielokrotnego smażenia. Mogą mieć postać stałą, półpłynną i ciekłą. Tłuszcze te mogą zawierać także dodatki zwiększające stabilność oraz ograniczające pienienie. Specjalistyczne frytury często są specjalnie skomponowane tj. dostosowane do konkretnego smażonego produktu.
Czy podczas smażenia powstaje dużo kwasów tłuszczowych typu trans?
Badania przeprowadzone w 2013 roku w Holandii wskazują na to, że akumulacja związków typu trans podczas smażenia jest niewielka. Dotyczyły one m.in. smażenia ziemniaków na patelni o średnicy 28 cm, z wykorzystaniem rafinowanego oleju rzepakowego (25 g).
Przeanalizowano ogółem 170 próbek, pochodzących z: 121 punktów gastronomicznych w Warszawie oraz 49 restauracji w miejscowościach nadmorskich. W wyniku przeprowadzonych analiz nie odnotowano istotnego wzrostu zawartości kwasów tłuszczowych o konfiguracji trans w trakcie smażenia. W przypadku oznaczonych próbek zawartość ta znalazła się w wąskim zakresie 0,5% – 0,8%. Dla porównania dla świeżych frytur wynosiła ona 0,6%.
Jak smażyć, żeby potrawy były mniej kaloryczne?
Odsącza się go po smażeniu dużo łatwiej niż inne oleje, dzięki czemu potrawy na nim przyrządzone mają aż o 5 do 10 proc. mniej kalorii niż te usmażone na innym tłuszczu.
- osuszaj surowce i produkty poddawane smażeniu by zmniejszyć ilość wprowadzanej do smażenia wody – wolniej będą zachodziły przemiany hydrolityczne,
- odsączaj usmażone produkty na ręczniku papierowym, ograniczy to ilość wchłoniętego tłuszczu a tym samym usmażone produkty będą mniej kaloryczne,
- przechowuj oleje i tłuszcze w chłodziarce, będą dłużej przydatne do spożycia, wolniej będą się utleniały.
Zobacz także: tłoczony na zimno czy rafinowany – który olej rzepakowy wybrać, obalamy mit dotyczący rafinacji oleju rzepakowego, czy olej rzepakowy nadaje się do smażenia.









