Obalamy mit dotyczący rafinacji oleju rzepakowego
W skrócie: Rafinacja to oczyszczanie oleju polegające na usunięciu substancji niepożądanych; w przypadku oleju rzepakowego zazwyczaj obejmuje ona cztery etapy, a wpis odnosi się do mitu, że rafinacja powoduje utlenienie i uwolnienie toksycznych substancji.
Mit: Większość olejów jest wytwarzanych z wykorzystaniem procesu rafinacji, co automatycznie już na etapie produkcji, powoduje utlenienie i uwolnienie toksycznych substancji.
Większość olejów powszechnie wykorzystywanych w gospodarstwie domowym to oleje rafinowane. Dlaczego prowadzimy proces rafinacji, czyli oczyszczania?
Po procesie wydobycia olejów (tłoczeniu na gorąco lub ekstrakcji) poddaje się je rafinacji polegającej na usunięciu substancji niepożądanych.
W przypadku oleju rzepakowego zazwyczaj obejmuje ona cztery etapy:
- usunięcie frakcji fosfolipidowej (tzw. odlecytynowanie, odśluzowanie, odszlamowanie). Fosfolipidy (lecytyna) są związkami korzystnymi żywieniowo, jednak utrudniają one proces technologiczny; dlatego zazwyczaj, usunięta z oleju lecytyna jest poddawana oczyszczaniu, standaryzacji i wykorzystywana do wielu innych celów.
- usunięcie wolnych kwasów tłuszczowych, produktów hydrolizy lipidów/tłuszczu zachodzącej w samym surowcu lub na etapie jego wydobycia (tzw. odkwaszanie, neutralizacja). Obecność wolnych kwasów tłuszczowych nasila tempo niekorzystnych zmian olejów.
- usunięcie barwników, głównie barwników chlorofilowych i ich pochodnych (tzw. bielenie). Barwniki chlorofilowe przyspieszają tempo zmian oksydacyjnych tłuszczu, dlatego ich usunięcie zwiększa stabilność oleju.
- usunięcie głównie lotnych produktów utleniania tłuszczów (tzw. deodoryzacja, odwonienie). Związki te są niekorzystne żywieniowo a ponadto przyspieszają dalsze zmiany oksydacyjne.
Zatem olej po rafinacji jest uszlachetniony, uwolniony od niepożądanych związków, które przechodzą do oleju podczas tłoczenia na gorąco i ekstrakcji oleju z nasion. Taki olej jest bezpieczny, spełnia wysokie kryteria jakości stawiane olejom jadalnym. Charakteryzuje się praktycznie zerową liczbą kwasową i nadtlenkową, nie ma w nim produktów hydrolizy czy utlenienia.
Tak więc proces rafinacji nie powoduje „uwolnienia toksycznych substancji”, ale ma na celu możliwie jak najdokładniejsze usunięcie substancji niepożądanych, niekorzystnych, przyspieszających zmiany degradacyjne tłuszczu. Oleje rafinowane, oczyszczone zawierają znacznie mniej składników frakcji nieglicerolowej – wpływających na cechy organoleptyczne olejów (smak, zapach, barwę) niż oleje nierafinowane. Tym samym oleje rafinowane pochodzące z różnych zakładów, są do siebie podobne, bo ich głównym składnikiem są triacyloglicerole, charakterystyczne dla danego surowca. Natomiast oleje nierafinowane (np. tłoczone na zimno) zawierają szereg różnorodnych składników frakcji nieglicerolowej, dlatego ich cechy sensoryczne mogą być bardzo zróżnicowane i zależne w dużym stopniu od jakości surowca i warunków przerobu.
Podczas procesu rafinacji niestety usuwamy też składniki korzystne żywieniowo. Na przykład w trakcie bielenia poza przyspieszającymi utlenianie chlorofilami i ich pochodnymi absorbowane są też karotenoidy, a w trakcie deodoryzacji usuwane są też pożądane tokoferole. Jednak wysoka świadomość producentów powoduje stałe doskonalenie procesu rafinacji po to, by usuwając związki niepożądane zachować możliwie jak najwięcej tych korzystnych. Ponadto powszechne jest też wyrównywanie po rafinacji poziomu składników pożądanych, usuniętych w trakcie procesu (na przykład uzupełnianie poziomu tokoferolu).
Dr inż. Katarzyna Ratusz
Sfinansowano z Funduszu Promocji Roślin Oleistych
Jak przebiega rafinacja krok po kroku?
W etapie odśluzowania usuwane są (jak sama nazwa wskazuje) śluzy, pozostałości białek, związki fosforowe i metale. Prowadzi się ten proces z użyciem kwasu fosforowego lub cytrynowego, a więc składników powszechnie spożywanych przez człowieka, przy czym w końcowym etapie tego procesu oczywiście olej się przemywa tak długo, aby tych kwasów się pozbyć.
Etap odkwaszania stworzony jest, aby usunąć wolne kwasy tłuszczowe obecne w olejach. Ale skutecznie usuwa się tu również metale, związki fosforowe czy barwniki. Stosuje się tu rozcieńczony ług sodowy, który po procesie jest całkowicie wymywany wodą.
Kolejnym etapem jest bielenie, czyli usuwanie barwników. To tu szczególnie wykorzystuje się wspomnianą selektywność. W tym przypadku chodzi o jak najskuteczniejsze usunięcie barwników chlorofilowych (silne substancje powodujące utlenianie oleju), a przy tym najskuteczniejsze pozostawienie beta-karotenu (hamuje utlenianie i prowitamina A). Uzyskuje się to poprzez stosowanie naturalnych, ale tak dobranych i przygotowanych komponentów, aby uzyskać wspomnianą selektywność i „pochłaniać” barwniki chlorofilowe, ale i inne niebezpieczne składniki, jak metale czy związki fosforowe. Zastosowaną ziemię wraz z zanieczyszczeniami usuwa się poprzez filtrację.
Końcowym etapem rafinacji jest odwanianie (nie mylić z odwadnianiem). Tu olej zostaje pozbawiony wszystkich składników bardziej lotnych od samego oleju. Proces prowadzi się w wysokiej temperaturze (ponad 200oC), ale w bardzo głębokiej próżni i w warunkach praktycznie beztlenowych, co znacząco ogranicza negatywne skutki ogrzewania oleju. Następuje ostateczne czyszczenie, w efekcie którego otrzymujemy olej o bardzo wysokiej jakości konsumenckiej (m.in. bez smaku i zapachu) i pozbawiony większości zanieczyszczeń.
Oleje tłoczone na gorąco oraz ekstrahowane muszą już być rafinowane. Przy czym, współczesna rafinacja jest bardzo selektywna: nastawiona mianowicie na usuwanie tych składników negatywnych, a możliwie duże pozostawienie składników pozytywnych. Nowoczesny przebieg procesu rafinacji gwarantuje, że dziś straty pożądanych składników (tokoferole, sterole) są na bardzo niskim poziomie rzędu 10-15% (S.P. Kochhar, Processing coconut oil, Fats and Oils International 33(nr. 1), 24-27, 2017).
Jakie składniki niepożądane mogą towarzyszyć olejom?
Ale olejom mogą również towarzyszyć składniki niepożądane. Można je umownie podzielić na własne i obce. Własne to przede wszystkim takie, które przyspieszają psucie się (utlenianie) olejów: metale, związki fosforowe, produkty utlenienia. One same z siebie nie są szkodliwe, ale powodują, że używany przez nas olej szybciej się utlenia. Natomiast obce składniki nie są charakterystyczne dla danego oleju, ale mogą znaleźć się we wszystkich olejach, gdyż pochodzą z gleby bądź powietrza. Są to m.in. środki ochrony roślin, nawozy oraz zanieczyszczenia przemysłowe czy motoryzacyjne.
Stopień zanieczyszczenia zależy jednak w najwyższym stopniu od sposobu wydobycia oleju z surowców olejarskich. Najmniej zanieczyszczone są oleje tłoczone na zimno, albowiem w tym przypadku olej nie ulega na ogół większym zmianom w tym procesie. Natomiast jakość oleju zależy w bardzo dużym stopniu od jakości nasion, zarówno stopnia ich dojrzałości, stopnia uszkodzenia, zanieczyszczenia czy spleśnienia, długości i warunków przechowywania itp., a to znaczy, że jakość oleju może więc być bardzo zróżnicowana.
Czym różni się olej rafinowany od tłoczonego na zimno?
Temperatura tłoczenia
Oleje rafinowane i tłoczone na zimno powstają w wyniku odmiennych procesów obróbki nasion roślin oleistych. Podstawową różnicą w ich produkcji jest temperatura. Podczas gdy tłoczony na zimno pozyskiwany jest w temperaturze nieprzekraczającej 40-50 stopni Celsjusza, tak by otrzymać olej rafinowany, zazwyczaj nasiona tłoczy się w wysokiej temperaturze, a następnie rafinuje (oczyszcza).
Smak i zapach
Podstawowa „zewnętrzna” różnica pomiędzy tłuszczami powstałymi w wyniku tych dwóch procesów jest łatwa do stwierdzenia organoleptycznie. Otóż oleje tłoczone na zimno (oliwa z oliwek extra virgin, olej lniany, niektóre rodzaje rzepakowego) mają charakterystyczny zapach i smak. Olej rafinowany (większość dostępnych na naszym rynku olejów rzepakowych) jest obu tych cech pozbawiony, dzięki czemu stosowany może być do przyrządzania większej ilości potraw (nawet ciast), jako że nie wpływa na ich własny aromat, a jedynie go podkreśla i wydobywa.
Metale ciężkie i inne zanieczyszczenia
Pełen proces rafinacji gwarantuje, że powstały w jego wyniku olej nie będzie zawierał szkodliwych metali ciężkich – ołowiu, arsenu, rtęci, kadmu czy zanieczyszczeń chemicznych, takich jak benzo(a)piren. Oleje rafinowane, np. rzepakowy, mają nawet kilkakrotnie mniej metali ciężkich i dwukrotnie mniej żelaza niż tłoczone na zimno. W przypadku tłoczenia na zimno i nie przeprowadzenia oczyszczania (rafinacji), wyeliminowanie pewnych niekorzystnych substancji nie jest już tak oczywiste, co nie oznacza jednak, że oleje te są dla nas szkodliwe.
Trwałość
Olej tłoczony na zimno jest mniej trwały niż rafinowany. Jest to spowodowane tym, że zawiera dużo substancji towarzyszących, które mogą obniżać stabilność oksydatywną, czyli podatność na psucie się w wyniku utleniania. Oleje rafinowane mają dłuższy termin przydatności do spożycia, ze względu na brak pewnych substancji tzw. katalizatorów procesu utleniania, które są podczas rafinacji usuwane. Dzięki temu oleje mogą być przechowywane bardzo długo, nie tracąc właściwości kulinarnych i żywieniowych.
Zobacz także: tłoczony na zimno czy rafinowany – który olej rzepakowy wybrać, rafinowany czy tłoczony na zimno, jakość olejów rzepakowych tłoczonych na zimno i rafinowanych.








