Olej rzepakowy to nie tylko wspaniałe źródło korzystnych dla zdrowia nienasyconych kwasów tłuszczowych, ale również witamin. Olej ten bogaty jest w witaminę E i K.

Witaminy to substancje niezbędne dla zachowania zdrowia i prawidłowego funkcjonowania organizmu człowieka, które w większości należy dostarczyć wraz z pożywieniem. Ich źródłem są przede wszystkim warzywa i owoce, w których zawarte są głównie witaminy rozpuszczalne w wodzie. Oleje również są źródłem witamin, tych rozpuszczalnych w tłuszczach. Szczególnie bogaty w te witaminy – witaminę E i K jest olej rzepakowy.

Doskonałe źródło witaminy E

Witamina E należy do grupy związków tokoferoli i tokotrienoli, które wykazują biologiczną aktywność w organizmie. W oleju rzepakowym występują α, β, γ i δ-tokoferole. A najistotniejszą rolę pełni α-tokoferol wykazujący najwyższą aktywność witaminową. (1) Aktywność pozostałych homologów tokoferoli ocenia się na około 30-35% β-tokoferolu, 10-20% g-tokoferol, a δ-tokoferol 1 %. (2) W oleju rzepakowym dominuje g-tokoferol i stanowi ponad 60% całkowitej ilości tych substancji, α-tokoferol (ekw. E) średnio około 33%, natomiast δ-tokoferol występuje w śladowych ilościach (3, 4). Olej rzepakowy spośród wszystkich innych rodzajów olejów odznacza się jedną z wyższych zawartości tokoferoli, których zawartość waha się od 43,0 do 268,0 mg/100 g. (4) Podobne ilości występują w oleju lnianym, mniejsze w oliwie z oliwek, a zdecydowanie większe w mało popularnych olejach, np. z ogórecznika czy czarnej porzeczki  (5, 6).

Pod względem zawartości α-tokoferolu (wit. E) olej rzepakowy zawiera go również znaczne ilości w porównaniu do pozostałych olejów (tab. 1). Obserwuje się również, wyższą o około 7% zawartość tej witaminy w oleju rzepakowym tłoczonym na zimno, gdyż podczas rafinacji dochodzi do strat związków labilnych w wysokich temperaturach. W 100 g oleju rzepakowego rafinowanego znajduje się 26,7 mg, natomiast olej rzepakowy tłoczony na zimno zawiera 29 mg tej witaminy (7).  Według norm żywieniowych zapotrzebowanie dorosłego człowieka na tę witaminę wynosi 8 mg u kobiet i 10 mg równoważnika α-tokoferolu dla mężczyzn. Zapotrzebowanie to wzrasta wraz ze zwiększeniem w diecie udziału wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Przyjmuje się, że na każdy gram wielonienasyconych kwasów tłuszczowych powinno przypadać 0,4 mg α-tokoferolu (8). Jedna łyżka oleju rzepakowego rafinowanego pokrywa niemal w 50% zapotrzebowanie na tę witaminę u mężczyzn i 60% u kobiet. Natomiast przy użyciu jednej łyżki oleju tłoczonego na zimno nawet 70% u kobiet i 60% u mężczyzn.

Tabela 1. Zawartość α-tokoferolu w wybranych olejach (7)

Witamina E dla zdrowia

Tokoferole zawarte w oleju rzepakowym są silnymi naturalnymi antyoksydantami, które chronią organizm przed nadmiarem wolnych rodników i innych reaktywnych form tlenu w przemianach metabolicznych. Największą aktywność przeciwutleniającą wykazuje γ-tokoferol. (1, 5) Z tego względu witamina E pomaga w ochronie komórek przed stresem oksydacyjnym, który nie tylko jest zaliczany do czynników ryzyka choroby miażdżycowej, ale także odpowiada m.in. za przyspieszenie procesów starzenia się skóry. Ponadto γ-tokoferol zapobiega psuciu się oleju w wyniku utleniania kwasów tłuszczowych, a zatem pozwala na bezpieczne dłuższe przechowywanie oleju. W dużym stopniu na poziom przeciwutleniaczy w oleju wpływa jakość surowca, sposób wydobycia tłuszczu z nasion oraz warunki przechowywania gotowego wyrobu. Wyższą zawartość tokoferoli obserwuje się w olejach tłoczonych na zimno. (9)

Wskaźnik Harrisa określający prawidłową zawartość witaminy E do nienasyconych kwasów tłuszczowych w celu ochrony przed niekorzystnymi zmianami w procesie peroksydacji wewnątrzustrojowej powinien wynosić przynajmniej 0,6 mg α-tokoferolu na gram wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. W badaniach Wroniak wartość tego wskaźnika w oleju rzepakowym była wyższa niż zalecana w literaturze 0,6 i wahała się od 0,65 do 0,89. Wartości te są wyższe i korzystniejsze w porównaniu z uzyskanymi np. w oleju lnianym, lniankowym czy ogórecznikowym (4).

Witamina K

Witamina K należąca do grupy witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, naturalnie występuje w dwóch formach. Najczęściej spotykaną w żywności jest filochinon tzw. witamina K1, który w diecie zachodniej stanowi ponad 80% całkowitej podaży tej witaminy. Drugą formą jest witamina K2, czyli  cała grupa związków określanych mianem menachinonów, które syntetyzowane są przez bakterie i występują głównie w produktach pochodzenia zwierzęcego, a w Japonii – także w produktach fermentacji soi, takich jak natto. (11)

Witamina K występująca w olejach to filochinion. Spośród różnych rodzajów olejów olej rzepakowy zawiera najwyższą zawartość witaminy K – około 71,3 µg/100g (12) (tab. 2). Ponadto źródłem tej witaminy są warzywa bogate w chlorofil, m.in. w szpinak, brokuł, jarmuż, brukselka, kapusta, sałata czy natka pietruszki. (8, 11)

Tabela 2. Zawartość witaminy K w wybranych olejach (12)

Rekomendowane dzienne spożycie (RDA) witaminy K wynosi 1 µg/1 kg masy ciała. Zalecone dzienne spożycie witaminy K (wszystkich form) wynosi od 50 do 120 μg/dzień, ale ta wartość dotyczy wątrobowego zapotrzebowania na witaminę K dotyczącą syntezy czynników krzepnięcia krwi. Zapotrzebowanie innych tkanek nie zostało określone. (11, 13, 14) Według norm żywieniowych dzienne zapotrzebowanie na witaminę K wyrażone w µg filochiniony/osobę/dobę wynosi 55 µg dla kobiet i 65 µg dla mężczyzn. Wraz z dietą przeciętnie dostarczamy od 60 do 200 μg witaminy K. A samo spożycie dwóch łyżek oleju rzepakowego dziennie pokrywa zapotrzebowanie na tę witaminę w około 50%. (8, 11)

Witamina dla krzepliwości krwi i nie tylko

W  naturalnej formie filochinion, występujący w olejach wykazuje korzystne działanie na organizm. Podstawową funkcją witaminy K jest jej udział w procesie krzepnięcia krwi. Ponadto badania ostatnich lat wskazują na jej działanie profilaktyczne i lecznicze względem osteoporozy. (11)

Warto wspomnieć, że jedynie witamina K występująca w naturalnej postaci, m.in w olejach ciekłych wykazuje właściwości zdrowotne. Utwardzanie tłuszczów ciekłych powoduje przejście filochinonu do postaci uwodornionej 2’3’-dihydrofilochinonu. Wysoki poziom kwasów tłuszczowych trans jest silnie skorelowany z poziomem dihydrofilochinonu. Stąd jego duże ilości obecne są w żywności typu fast-food: frytki, panierowane paluszki rybne, pączki, chipsy, ciasteczka, krakersy. Wchłanianie i metabolizm dihydrofilochinonu nie są do końca poznane. (16) A spożywanie produktów bogatych w izomery trans niekorzystnie wpływa na profil lipidowy (poziom cholesterolu i jego frakcji) i zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.

Piśmiennictwo

1. Gugała M., Zarzecka K., Sikorska A.:Prozdrowotne właściwości oleju rzepakowego. Postępy Fitoterapii 2014/2, s. 100-103
2. Ziemlański Ś., Budzyńska-Topolowska J.: Tłuszcze pożywienia i lipidy ustrojowe. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 1991.

1. Wroniak  M., Krygier K., Kaczmarczyk M.: Comparison of the quality of cold pressed and virgin rapeseed oils with industrially obtained oils. Pol. J. Food Nutr. Sci., 2008, 58, 1, 85-89.
2. Wroniak M.: Wartość żywieniowa olejów rzepakowych tłoczonych na zimno, Żywność. Nauka. Technologia. Jakość., 2012, (6) 85, 79-92

5. Mińkowski K., Grześkiewicz S., Jerzewska M.: Ocena wartości odżywczej olejów roślinnych o dużej zawartości kwasów linolenowych na podstawie składu kwasów tłuszczowych, tokoferoli i steroli. ŻYWNOŚĆ. Nauka. Technologia. Jakość, 2011, 2 (75), 124 – 135

1. Obiedzińska A., Waszkiewicz-Robak B.: Oleje tłoczone na zimno jako żywność funkcjonalna. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość, 2012, 1 (80), 27-44.

7. Kunachowicz H i wsp.: Tabela składu i wartości odżywczej żywności, Warszawa, wyd. Lekarskie PZWL, Warszawa, 2005
8. Jarosz M.: Normy żywienia człowieka. IŻŻ, Warszawa, 2012
9. Maniak B., Zdybel B., Bogdanowicz M., Wójcik J.: ocena wybranych właściwości fizykochemicznych tradycyjnych olejów roślinnych produkowanych na ziemi lubelskiej. Inżynieria rolnicza agricultural engineering. 2012: Z. 3(138) S. 101-107
10. Lin L., Allemekinders H., Dansby A.: Evidence of health benefits of canola oil. Nutrition Reviews 2013, Vol. 71(6):370–385
11. Karmańska, B. Karwowski.: Rola witaminy K w metabolizmie kości. CHEM. TOKSYKOL. – XLVIII, 2015, 1, str. 106 – 115
12. United States Department of Agriculture Agricultural Research Service. National Nutrient Database for Standard Reference Release. [https://ndb.nal.usda.gov]
13. Ronden JE, Thijssen HWH, Vermeer C: Tissue distribution of K-vitamers under different nutritional regimens in the rat. Biochim Biophys Acta Acta 1998; 1379: 16-22

1. Cranenburg ECM, Schurgers LJ Vermeer C: Vitamin K: The coagulation vitamin that became omnipotent. Thromb Haemost 2007; 98: 120-5
2. Okano T et al.: Conversion of Phylloquinone (Vitamin K1) into Menaquinone-4 (Vitamin K2) in Mice. Two possible routes for menaquinone+4 accumulation in cerebra of mice. J Biol Chem 2008; 283: 11270-9.
3. Troy L.M. ,Jacques P.F., Hannan M.T., Kiel D.P., Lichtenstein A.H., Kennedy E.T., Booth S.L.: Dihydrophylloquinone intake is associated with low bone mineral density in men and women Am J ClinNutr August 2007; 86(2): 504-508.

Post Czy olej rzepakowy ma witaminy? pojawił się poraz pierwszy w Pokochaj Olej Rzepakowy.

Moda na olej rzepakowy tłoczony na zimno – czy jednak można go stosować do wszystkiego?

Wiele osób w swojej kuchni stosuje olej rzepakowy – do smażenia, pieczenia, duszenia, sałatek czy sosów. Jednak okazuje się, że nie każdy olej rzepakowy jest „uniwersalny”, a jego możliwości zastosowania w kuchni zależą przede wszystkich od metody jaką jest pozyskiwany czyli od tego czy jest tłoczony na zimno czy nie.

Według „Zasad zdrowego żywienia” Instytutu Żywości i Żywienia w codziennej diecie należy ograniczać spożycie tłuszczów zwierzęcych i zastępować je olejami roślinnymi. Takie zalecenie jest wynikiem szerzącej się epidemii wielu chorób dietozależnych tj. otyłości czy chorób układu krążenia. Ryzyko wystąpienia tych chorób zwiększa m.in. wysokie spożycie nasyconych kwasów tłuszczowych i cholesterolu, których źródłem są właśnie produkty pochodzenia zwierzęcego. Dlatego też dietetycy i specjaliści ds. żywienia od wielu lat namawiają do zmiany nawyków żywieniowych i wprowadzenia do diety tłuszczów nienasyconych zamiast tłuszczów nasyconych.

Ale nie tylko eksperci o tym mówią, również coraz częściej media zabierają głos w sprawie żywienia, propagując różne mody na określone produkty. Obecnie coraz więcej osób poszukuje produktów „bez chemii”, jak najbardziej „naturalnych” sadząc, że tylko takie produkty są dla nich najzdrowsze. Moda ta dotyczy również kategorii olejów, w tym oleju rzepakowego. W sklepach internetowych czy tych ze zdrową żywnością można coraz częściej znaleźć olej rzepakowy tłoczony na zimno, nierafinowany czyli nieoczyszczony. Często opisywany jako ten, który (w przeciwieństwie do rafinowanego) zachowuje wszystkie swoje wartości odżywcze, jest w 100% naturalny, bez sztucznych dodatków i środków konserwujących, zachowuje niepowtarzalny smak i zapach, nie jest poddany procesowi oczyszczania, który powoduje obniżenie naturalnych właściwości oleju rzepakowego. Olej taki jest również kilkukrotnie droższy od tego rafinowanego, co w przeświadczeniu konsumentów świadczy o jego „wyższości” – gdyż zazwyczaj to co naturalne czy ekologiczne jest dużo droższe.

Dlatego też, wiele osób wybiera olej rzepakowy tłoczony na zimno i stosuje go do wielu potraw w swojej kuchni, również do smażenia, pieczenia czy duszenia. Przekonani, że dzięki temu dostarczają do swojego organizmu dużo więcej korzystnych związków, niż gdyby używali „zwykłego” oleju rzepakowego rafinowanego.

A jaka jest prawda?

Zacznijmy od tego, że olej rzepakowy, spośród innych olejów, jest przez wielu ekspertów uznany za wyjątkowo korzystny dla naszego organizmu:

• Po pierwsze – zawiera bardzo dużo niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) z rodziny omega-3 (mówi się wręcz o tym, że olej rzepakowy stanowi ich źródło), nawet 10 razy więcej niż oliwa z oliwek. Tłuszcze te nie są wytwarzane w organizmie człowieka, dlatego muszą być dostarczone wraz z produktami spożywczymi. Jak sama nazwa wskazuje są one niezbędne dla organizmu – pomagają w utrzymaniu prawidłowego poziomu cholesterolu we krwi, a także są niezbędne dla właściwego rozwoju i funkcjonowania organizmu (ALA)

• Po drugie – w oleju rzepakowym jest idealna, pod względem żywieniowym, proporcja pomiędzy kwasami tłuszczowymi omega-6, a omega-3 i wynosi 2:1. Zapewnia to ich najlepsze wykorzystanie i prozdrowotne działanie.
• Po trzecie – zawiera najmniej nasyconych kwasów tłuszczowych, które przyczyniają się m.in. do rozwoju chorób serca.
• Po czwarte – zawiera jeszcze inne korzystne dla zdrowia składniki jak witamina E, a także sterole, które wpływają na obniżenie poziomu cholesterolu we krwi poprzez częściowe hamowanie jego wchłaniania w jelitach. Witamina E jak i sterole mają bardzo silne działanie utleniające zabezpieczające nienasycone kwasy tłuszczowe przed szkodliwym działaniem tlenu.

Niezależnie od tego czy olej rzepakowy jest rafinowany (oczyszczony) czy nierafinowany, tłoczony na zimno, jest doskonałym źródłem wyżej wymienionych korzystnych dla zdrowia składników.  Jak widać w tabeli nr 1, badania Wroniak M. wskazują na to, że oba oleje zawierają porównywalną ilość kwasów tłuszczowych omega-3. Olej rafinowany zawiera natomiast więcej kwasów tłuszczowych nasyconych, a ten tłoczony na zimno – więcej witaminy E, jednakże nie są to różnice znaczące. W przypadku steroli, większą ich zawartością charakteryzuje się olej rafinowany. Warto jednak dodać, że różnice w składzie zależą w dużej mierze od jakości nasion rzepaku, dlatego w zależności od partii badanego oleju, zawartość różnych składników może być odmienna. Oba oleje są naturalne i nie zawierają żadnych substancji dodatkowych. Wbrew powszechnej opinii olej rafinowany nie jest to produkt wysoko przetworzony. Jest co prawda pozyskiwany w bardziej skomplikowanym procesie – tłoczy się go z nasion w wysokiej temperaturze, a następnie poddaje procesowi rafinacji czyli oczyszczania, ale proces ten nie przyczynia się do uzyskania produktu o niskiej wartości odżywczej, tak jak jest to np. w procesie wytwarzania mąki, gdzie wartość odżywcza oczyszczonej mąki pszennej jest znikoma w porównaniu z mąką pszenną pełnoziarnistą. Olej rzepakowy, zarówno ten rafinowany jak i tłoczony na zimno, jest olejem o wysokiej wartości żywieniowej.

Ważny jest również fakt, że zawartość kwasów tłuszczowych w obu olejach nie zależy od czasu ich przechowywania, a od czynników związanych z uprawą rzepaku czy stopnia dojrzałości ziarna. Warto jednak pamiętać, aby po otwarciu oleju przechowywać go w chłodnym i zaciemnionym miejscu.

To jakie są znaczące różnice wpływające na możliwość stosowania obu rodzajów olejów?

Te różnice to przede wszystkim smak, zapach, barwa oraz przydatność w kuchni. Ta ostatnia różnica jest szczególnie znacząca, gdyż to, do czego użyjemy jakiego rodzaju oleju rzepakowego  (tłoczony na zimno lub rafinowany), będzie miało wpływ na nasze zdrowie.

Z uwagi na odmienne procesy pozyskiwania, olej tłoczony na zimno, nierafinowany nie jest poddany procesowi oczyszczania dlatego może zwierać niekorzystne pod względem jakościowym i zdrowotnym związki: m.in. pozostałości środków ochrony roślin, fosfo- i chlorooragniczne pierwiastki, metale ciężkie – ołów, rtęć, kadm, żelazo, miedź, arsen czy wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne. Co prawda, jak wykazały dotychczasowe badania, nie stwierdza się w olejach tłoczonych na zimno dostępnych na rynku, przekroczeń maksymalnych dopuszczalnych poziomów zanieczyszczeń, a jedynie w niektórych przypadkach ich śladowe ilości, to jednak sytuacja w tym zakresie wymaga stałego monitorowania.

Olej nierafinowany zawiera też wolne kwasy tłuszczowe, które pod wpływem temperatury powodują powstanie niekorzystnych dla zdrowia nadtlenków i wodorotlenków lipidowych oraz aldehydów, ketonów i kwasów. Z tego też względu olej rzepakowy tłoczony na zimno nierafinowany nie powinien być wykorzystywany do przygotowywania potraw na gorąco czyli pieczenia, smażenia, duszenia. Natomiast doskonale nadaje się jako dodatek do surówek, sałatek czy sosów. Olej rzepakowy rafinowany jest natomiast uniwersalny i może być stosowany przy każdej obróbce żywności. Co prawda, on również pod wpływem temperatury ulega procesom utleniania, ale znacznie wolniej niż olej tłoczony na zimno, gdyż w procesie rafinacji wolne kwasy tłuszczowe są skutecznie z niego usuwane. Pamiętajmy jednak, że nie należy smażyć kilkukrotnie na tym samym oleju i najlepiej nie dłużej niż 15 min (max. 27 min), wtedy olej zachowuje wszystkie swoje właściwości. Warto również wspomnieć, że olej rzepakowy ma wysoki punkt dymienia, który wynosi 242^oC. Wskaźnik ten świadczy o tym, że olej ten dopiero przy temperaturze 242^oC zaczyna wydzielać dym i ulega przemianom, w wyniku których dochodzi do powstania niekorzystnych dla zdrowia związków chemicznych. Im niższy punkt dymienia tym tłuszcz ma mniejszą przydatność do smażenia. Zaleca się wykorzystywać do obróbki termicznej tłuszcze, które mają punkt dymienia powyżej 200^oC.

Oba oleje różną się również barwą. Oleje tłoczone na zimno są znacznie ciemniejsze niż te rafinowane, co wynika z wyższej zawartości barwników karotenoidowych i chlorofilowych. Zawartość tych barwników zależy jednak w dużej mierze od gatunku i dojrzałości surowców, a także od metody ich pozyskiwania.

Zapach i smak to kolejne cechy różniące oba oleje – olej tłoczony na zimno ma bardziej wyczuwalny smak gorzki czy kwaśny, w przeciwieństwie do oleju rafinowanego, którego smak jest neutralny, słabo wyczuwalny. Olej rafinowany charakteryzuje się również dużo łagodniejszym zapachem.

Oleje te mogą również różnić się zawartością innych substancji bioaktywnych. Oleje tłoczone na zimno zawierają np. więcej sinapiny, należącej do grupy polifenoli. Jednakże  tak jak było to wspomniane wcześniej, zawartość tych substancji zależna jest przede wszystkim od jakości wykorzystywanego ziarna.

Podsumowując, zarówno olej rzepakowy tłoczony na zimno, jak i olej rafinowany są doskonałym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny omega-3, witaminy E czy steroli roślinnych. Dlatego nie jest prawdą, że olej rafinowany jest „gorszy” od tego tłoczonego na zimno. Należy również pamiętać, że jedynie olej rafinowany powinien być wykorzystywany do przygotowywania potraw w wysokiej temperaturze czyli np. smażenia czy pieczenia, gdyż to właśnie proces rafinacji oczyszcza go z substancji, które pod wpływem wysokiej temperatury stają się szkodliwe dla zdrowia.

Tabela 1. Wybrane różnice pomiędzy olejem rzepakowym tłoczonym na zimno, a rafinowanym

Opracowanie:

mgr Magdalena Siuba-Strzelińska

dietetyk, Instytut Żywności i Żywienia

Piśmiennictwo:

1. Gugała M., Zarzecka K., Sikorska A. Prozdrowotne właściwości oleju rzepakowego, Postępy Fitoterapii. 2/2014, 100-103
2. Krygier K., Wroniak M., Grześkiewicz S., Obiedziński M. Badanie wpływu zawartości nasion uszkodzonych na jakość oleju rzepakowego tłoczonego na zimno. Rośliny Oleiste. 2000, Tom XXI, 588-596
3. Ledochowska E., Hazuka Z., Przemiany termooksydatywne wybranych olejów oliwkowych i oleju rzepakowego zachodzące w czasie ogrzewania i smażenia”. 2006, Tłuszcze Jadalne, 41 (3-4), 193-204

1. Mojska H. Kwasy tłuszczowe w tłuszczach roślinnych  https://pokochajolejrzepakowy.eu/kwasy-tluszczowe-tluszczach-roslinnych-zwierzecych/

5. Obiedzińska A., Waszkiewicz-Robak B. Oleje tłoczone na zimno jako żywność funkcjonalna. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość. 2012, 1 (80), 27-44
6. Wroniak M.: Wartość żywieniowa olejów rzepakowych tłoczonych na zimno. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość. 2012, (6) 85, 79-92
7. Wroniak M.: „Studia nad wpływem wybranych czynników na wartość żywieniową, cechy jakościowe, w tym stabilność oksydatywną i bezpieczeństwo oleju rzepakowego tłoczonego na zimno”. 2013, Rozprawa habilitacyjna, Wydawnictwo SGGW, Warszawa, 140 str. ISBN 978-83-7583-493-2
8. Wroniak M., Kwiatkowska M., Krygier K. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość. Charakterystyka wybranych olejów tłoczonych na zimno. 2006, 2 (47), 46-58
9. Zychnowska M., Pietrzak M, Krygier K. Porównanie jakości oleju rzepakowego tłoczonego na zimno i rafinowanego. Zeszyty Problemowe Postępów Nauk Rolniczych. 2013, nr 575, 131–138 http://www.zppnr.sggw.pl/575.pdf
10. http://www.izz.waw.pl/pl/zasady-prawidowego-ywienia
11. http://www.eufic.org/article/pl/artid/sterole-stanole-roslinne-cholesterol/

Post Moda na olej rzepakowy tłoczony na zimno – czy jednak można go stosować do wszystkiego? pojawił się poraz pierwszy w Pokochaj Olej Rzepakowy.