Rzepak jest obecnie jedną z najpowszechniej uprawianych na świecie roślin oleistych, ustępując pod względem znaczenia jako źródło oleju roślinnego jedynie soi i palmie olejowej. Nasiona rzepaku zawierają 40-50% tłuszczu, co czyni je doskonałym surowcem do przemysłowej produkcji oleju. Rosnące zapotrzebowanie na wysokiej jakości oleje roślinne sprawia, że wybór metod wydobywania oleju z nasion jest bardzo szeroki [1].

Wśród konsumentów słowo ekstrakcja pojawia się w kontekście produkcji żywności, tj. białkowych koncentratów sojowych, masła kakaowego czy olejów jadalnych i bardzo często mylnie kojarzy się jedynie z ekstrakcją rozpuszczalnikiem. Z definicji ekstrakcja jest fizycznym a nie chemicznym procesem wyodrębnienia składnika z mieszaniny na drodze dyfuzji, w układzie ciecz-ciecz lub ciało stałe-ciecz, jak w przypadku wydobycia oleju z rzepaku lub jego wytłoków lub codziennego parzenia kawy czy herbaty [2].

W procesie produkcji oleju rzepakowego najpopularniejszymi metodami jego otrzymywania są ekstrakcja mechaniczna na zimno (inaczej tłoczenie na zimno), z której powstaje olej rzepakowy tłoczony na zimno, ekstrakcja mechaniczna na gorąco (inaczej tłoczenie na gorąco), z której powstaje surowy olej rzepakowy z pierwszego tłoczenia oraz ekstrakcja rozpuszczalnikiem, z której powstaje surowy olej ekstrakcyjny. Oleje te najczęściej podlegają procesowi rafinacji, podczas gdy olej tłoczony na zimno trafia już prosto do butelek [3-4].

Oprócz wyżej wymienionych rodzajów ekstrakcji, mniej popularne są jej alternatywne metody takie jak ekstrakcja dwutlenkiem węgla w stanie nadkrytycznym (ang. Supercritical carbon dioxide SC-CO₂ extraction) oraz ekstrakcja wodno-enzymatyczna (ang. Aqueous enzymatic extraction AEE). Wdrożenie powyższych metod na dużą skalę pozostaje jednak ograniczone przez szereg wyzwań technicznych, dlatego są to metody trudnodostępne w Europie. Dodatkowo warto wspomnieć o rozwijanych nowoczesnych metodach ekstrakcji wykorzystujących ultradźwięki czy mikrofale jako próby ulepszenia i intensyfikacji pozyskiwania olejów. Należy jednak dodać, że techniki te mają na celu raczej usprawnienia konwencjonalnych procesów niż ich zastąpienie [3,5-6].

W Polsce najpopularniejszą metodą ekstrakcji jest tłoczenie na zimno i na gorąco, czyli ekstrakcja mechaniczna. A jeśli chodzi o ekstrakcję rozpuszczalnikiem, to najczęściej wybierany jest organiczny n-heksan. Wówczas wytłok z nasion rzepaku, który pozostał po produkcji oleju z pierwszego tłoczenia, poddaje się ekstrakcji w celu pozyskania oleju. Dzieje się tak dlatego, że wytłok po tłoczeniu zawiera nadal około 20% tłuszczu i w celu jego wydobycia materiał rzepakowy podawany jest do ekstraktora, urządzenia, w którym zachodzi proces otrzymywania oleju. Czynnik ekstrahujący czyli heksan, pracuje w obiegu zamkniętym, podczas gdy ekstrakt (olej rzepakowy) jest dalej oczyszczany w procesie rafinacji [7-8].

W 2025 roku Instytut Nafty i Gazu – Państwowy Instytut Badawczy (INiG) przeprowadził badania rafinowanych olejów rzepakowych dostępnych na polskim rynku. Celem projektu była weryfikacja, czy w oleju i śrucie rzepakowej występują pozostałości heksanu. Analizie poddano oleje spożywcze dostępne w sprzedaży, a uzyskane wyniki oceniono pod kątem obecności tego związku. Wyniki badań wszystkich badanych olejów potwierdziły, że oleje te nie zawierały heksanu i były zgodne z obowiązującym ustawodawstwem.

Dokumentem prawnym określającym limity zawartości heksanu w żywności jest Dyrektywa 2009/32/EC dotycząca rozpuszczalników do ekstrakcji stosowanych w produkcji środków spożywczych i składników żywności. Przykładowo limit dla odtłuszczonych produktów sojowych takich jak mąki sojowe czy koncentraty białkowe to 30mg/kg produktu. Dla olejów rafinowanych limit ten jest znacznie bardziej restrykcyjny i wynosi 1mg/kg oleju [9]. Olej surowy może zawierać śladowe ilości heksanu zaraz po produkcji, jednak usuwa się go całkowicie w dalszych etapach oczyszczania oleju [7].

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (Dokument zbierający pytania i odpowiedzi nt. heksanu) nie stwierdził bezpośredniego zagrożenia dla zdrowia związanego z doustnym narażeniem na heksan [10]. EFSA rutynowo ocenia bezpieczeństwo substancji stosowanych w łańcuchu żywnościowym, w tym potencjalne narażenie konsumentów. Tego rodzaju przeglądy naukowe są standardowym elementem systemu oceny bezpieczeństwa żywności [11].

Oleje rzepakowe produkowane przy pomocy procesu ekstrakcji są pełnowartościowymi produktami spożywczymi o wysokiej jakości i nie zawierają heksanu. Jakość i bezpieczeństwo olejów z rzepaku potwierdza wiele niezależnych badań monitoringowych [12]. Produkty te są naturalnym źródłem nienasyconych kwasów tłuszczowych Omega-3 a także witamin E i K. Proces rafinacji nie usuwa wspomnianych składników odżywczych z oleju. Sprawia to, że olej rzepakowy jest produktem rekomendowanym w codziennej diecie przez instytucje takie jak Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego PZH czy Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej [13]. O bezpieczeństwie oleju z rzepaku świadczą również zbieżne rekomendacje Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii i Żywienia Dzieci oraz jego europejskiego odpowiednika (ESPGHAN), dopuszczające jego wprowadzenie do diety dziecka już od 6 miesiąca życia [14,15].

Barbara Stawicka
Technolog Żywności

Literatura

#Fundusze Promocji

Post Olej rzepakowy z ekstrakcji – fakty i najczęstsze pytania pojawił się poraz pierwszy w Pokochaj Olej Rzepakowy.