Wstęp

Polska jest trzecim największym producentem rzepaku w UE. Produkowany w Polsce rzepak w 1/3 przetwarzany jest na cele spożywcze – produkcję oleju [1]. Olej rzepakowy do polskich domów trafia w dwóch formach: jako olej tłoczony lub rafinowany. Olej rzepakowy tłoczy się mechanicznie, zazwyczaj w prasach ślimakowych. W celu otrzymania oleju najwyższej jakości stosuje się kontrolę temperatury, która podczas tłoczenia nie powinna przekraczać 40 °C. Dzięki odpowiednim parametrom tłoczenia produkt zachowuje cenne składniki bioaktywne oraz naturalny smak [2]. W przypadku oleju rafinowanego olej poddawany jest oczyszczaniu metodami chemicznymi i fizycznymi. W wyniku takiego oczyszczania olej posiada niższą zawartość składników, które wpływają na obniżenie temperatury dymienia i właściwości przechowalnicze. Należą do nich zarówno substancje bioaktywne cenne żywieniowo, jak również o negatywnych właściwościach, takie jak jony metali, pozostałości zanieczyszczeń, które mogłyby się znajdować na ziarnie, t.j. pestycydów, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, pleśni. Olej taki ma neutralny smak i zapach oraz wyższą temperaturę dymienia [3].

Olej rzepakowy jest najchętniej wybieranym tłuszczem roślinnym w Polsce i stanowi 80% spożywanych olejów. Według szacunków Komisji Zarządzającej Funduszu Roślin Oleistych 1,1-1,2 mln ton nasion rzepaku przeznacza się na produkcję oleju spożywczego [4]. Z takiej ilości ziarna można uzyskać około 0,4 mln ton oleju.

Z żywieniowego punktu widzenia olej rzepakowy zalecany jest ze względu na bardzo korzystny skład kwasów tłuszczowych. Około 60% w puli wszystkich kwasów tłuszczowych stanowią kwasy jednonienasycone (MUFA), a 30% stanowią kwasy wielonienasycone (PUFA). To właśnie PUFA stanowią najistotniejszą żywieniowo wartość, ponieważ proporcja kwasów nienasyconych z grup n-6 i n-3 (zwanych popularnie omega-6 i omega-3) jest zgodna z zaleceniami dietetycznymi i wynosi 2-2,5:1 w zależności od odmiany rzepaku [5]. Natomiast wysoka zawartość MUFA sprawia, że olej rzepakowy jest ceniony za swoje cechy użytkowe, jego przydatność do smażenia i wysoką odporność oksydacyjną [6]. Wśród konsumentów panują pewne obawy dotyczące oleju rzepakowego. Należą do nich obecność kwasu erukowego, modyfikacje genetyczne oraz zanieczyszczenia pestycydami – w tym glifosatem. Obecnie w Polsce uprawiane są jedynie odmiany rzepaku typu „00”, które mają znikomą zawartość kwasu erukowego, zgodnie z rozporządzeniem KE 2019/1870 Jego zawartość nie może przekraczać 2%. Uprawy GMO są prawnie zakazane w Polsce. Natomiast środki ochrony roślin są stosowane w rolnictwie w Polsce i na świecie. Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 396/2005 zawartość glifosatu w żywności i paszach nie może przekraczać 10 mg/kg.

Szacuje się, że liczba ludności na świecie wynosi obecnie ponad 8 miliardów i ciągle wzrasta. Stanowi to wyzwanie dla rolnictwa i wiąże się ze zwiększeniem wydajności produkcji żywności. W związku z tym konieczne jest stosowanie środków ochrony roślin. Jednym z nich jest popularnie stosowany na całym świecie w produkcji środków ochrony roślin – herbicydów – związek o szerokim spektrum zastosowania – glifosat (N-fosfonometyloglicyna). W Europie środki z tą substancją stanowią nawet 1/3 wszystkich sprzedawanych herbicydów [7]. Związek ten został wprowadzony na rynek po raz pierwszy w 1974 roku przez firmę Monsanto jako herbicyd nieselektywny pod nazwą handlową Roundup. Glifosat, w związku ze swoją wysoką skutecznością, jest popularnie stosowany przez rolników [8].

Glifosat jest związkiem organicznym z grupy fosfonianów, pochodną kwasu fosfonowego połączonego z glicyną (rys. 1). W celu zwiększenia ich efektywności stosuje się w preparatach z herbicydami substancje takie jak środki powierzchniowo czynne, które mogą wpływać na wzrost toksyczności dla środowiska [9]. Związek ten ma właściwości hydrofilne. Glifosat poddaje się modyfikacjom najczęściej do postaci soli izopropylowej glifosatu, ale również do postaci kwasu, soli amonowej, sodowej, potasowej oraz soli trimetylosiarczanu [10].

Rysunek 1. Struktura chemiczna glifosatu

W 2023 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) opublikował opinię dotyczącą oceny ryzyka substancji czynnej – glifosatu. Była to najbardziej kompleksowa i transparentna ocena pestycydu przeprowadzona przez EFSA i państwa członkowskie UE. Uwzględnia ona tysiące badań dotyczących zdrowia ludzi, zwierząt i środowiska. Raport EFSA nie zidentyfikował krytycznych przeszkód naukowych uniemożliwiających zatwierdzenie glifosatu w UE. Dostępne wyniki badań nie pozwalają na zaklasyfikowanie glifosatu jako substancji rakotwórczej, mutagennej ani działającej na rozrodczość. Natomiast EFSA zaznaczył, że konieczne są dalsze badania dotyczące wpływu na środowisko i na niektóre organizmy, w tym owady takie jak dzikie zapylacze [11]. Komitet ds. Oceny Ryzyka przy Europejskiej Agencji Chemikaliów (ECHA) zakwalifikował glifosat jako substancję powodującą uszkodzenia oczu oraz działającą toksycznie na organizmy wodne. ECHA jednak nie uznała tego herbicydu za rakotwórczy [11]. W przypadku Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) wydała ona dwa sprzeczne komunikaty. Wspólny Panel Ekspertów ds. Pozostałości Pestycydów orzekł, że jest mało prawdopodobne, aby glifosat stanowił zagrożenie rakotwórcze dla ludzi [12], natomiast Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem działająca przy WHO zaklasyfikowała glifosat do grupy 2A, czyli „prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi” [13]. To właśnie z tego powodu stosowanie tego herbicydu w rolnictwie budzi najwięcej obaw, szczególnie wśród konsumentów.

Działanie glifosatu polega na wnikaniu do rośliny przez jej zielone części, a następnie blokowaniu w niej procesów enzymatycznych, w wyniku czego prowadzi do obumarcia rośliny. Herbicyd ten, ze względu na obecność reszt kwasu fosforowego, dostając się do gleby, łatwo wiąże się z minerałami ilastymi i uwodnionymi tlenkami [14]. Zmiany zawartości fosforu w glebie mogą wpływać na aktywność mikrobilogiczną i biochemiczną w glebie, wpływając w konsekwencji na dostępność składników mineralnych [15]. Glifosat charakteryzuje się okresem połowicznego rozpadu w glebie poniżej 30 dni. Ponadto związek ten jest mało mobilny w glebie i jego przemieszczanie się w glebie jest niewielkie. Biorąc te dwa czynniki pod uwagę można wnioskować, że stosunkowo krótko zalega w glebie [16, 17]

Komisja Europejska w 2023 roku odnowiła zatwierdzenie substancji czynnej glifosatu (Rozporządzenie wykonawcze Komisji UE 2023/2660) na stosowanie go w charakterze środka chwastobójczego do 15 grudnia 2033 roku. Herbicydy z glifosatem można stosować do zwalczania chwastów wieloletnich i perzu przed siewem lub na ściernisku. Zgodnie z rozporządzeniem Komisji (UE) 2016/1313 z dnia 1 sierpnia 2016 r. zmieniające rozporządzenie wykonawcze (UE) nr 540/2011 w odniesieniu do warunków zatwierdzenia substancji czynnej glifosatu nie może być on stosowany do desykacji rzepaku, czyli kontroli czasu zbioru lub optymalizacji młócki. Jest to niezgodne z dobrą praktyką rolniczą. Stosowanie glifosatu zgodnie z wytycznymi pozwala na ograniczenie zanieczyszczenia pozostałościami surowców roślinnych.

W odpowiedzi na obawy konsumentów dotyczące obecności pozostałości glifosatu w oleju rzepakowym oraz doniesienia publikowane w internecie wskazujące na brak aktualnych danych w tym zakresie, przeprowadzono badania mające na celu oznaczenie zawartości tego herbicydu w olejach rzepakowych dostępnych na polskim rynku.

Materiał i metodyka

Do badań wykorzystano 14 próbek olejów rzepakowych różnych marek produkowanych w zakładach znajdujących się w Polsce, zakupionych w 5 różnych warszawskich sklepach (Lewiatan, Biedronka, Lidl, Carrefour, Auchan). Cztery z nich stanowiły oleje tłoczone na zimno w butelkach z ciemnego szkła (Kujawski – tłoczony na zimno, Bunge Polska sp. z o.o.; S olej Olej rzepakowy tłoczony z witaminą D, Oleofarm sp. z o.o.; Wielkopolski tłoczony na zimno olej rzepakowy, EOL Polska sp. z o.o. Kaszubski olej rzepakowy tłoczony na zimno, ACS sp. z o.o.) natomiast dziesięć z nich były olejami rafinowanymi w butelkach z tworzywa sztucznego (PET) (Beskidzki, ZT Bielmar sp. z o.o.; Ale Dobre!, EOL Polska sp.z o.o.; Kujawski, Bunge Polska sp. z o.o.; Wyborny Olej – marka własna Biedronki, Komagra sp. z o.o.; Wielkopolski, EOL Polska sp. z o.o.; Wyśmienity, Lidl – marka własna; Olej Polski, Komagra sp. z o.o.; Classic Olej rzepakowy – marka własna Carrefour, EOL Polska sp. z o.o.; Simpl, Komagra sp. z o.o.; Pewni Dobrego – marka własna Auchan, ZT Bielmar sp. z o.o.). Z każdego opakowania próbki były rozdzielane do dwóch pojemników, kodowane, a następnie wysyłane do dwóch niezależnych i akredytowanych laboratoriów: Zakład Badania Bezpieczeństwa Żywności Instytutu Ogrodnictwa – Państwowy Instytut Badawczy i Laboratorium SGS Polska Pracownia Badań Żywności. Analizy zostały wykonane za pomocą chromatografii cieczowej z tandemową spektrometrią mas (LC-MS/MS). Granica oznaczalności dla glifosatu tą metodą to 0,05 mg/kg, jest to dolna granica akredytowanego zakresu w przypadku laboratorium Instytutu Ogrodnictwa i 0,010 mg/kg w laboratorium SGS. Badania zostały przeprowadzone w maju 2026 roku.

Metoda LC-MS/MS zapewnia najwyższą czułość w wykrywaniu pozostałości glifosatu. Jest swoista i niezawodna w szerokim zakresie złożonych matryc, ale cechują ją wysokie koszty i wymaga większej wiedzy niż inne metody, takie jak test ELISA. Test ELISA w porównaniu z LC-MS/MS jest szybszy i tańszy w analizie glifosatu, ale dotychczasowe raporty wykorzystujące tę metodę do ilościowego oznaczania glifosatu dostarczają niewiele bądź żadnych danych walidacyjnych, które pozwalają na interpretację wyników i ich powtarzalność [18].

Wyniki i dyskusja

Przeprowadzone badania nie wykazały obecności glifosatu w żadnej z analizowanych próbek oleju rzepakowego. Ponadto badania przeprowadzone w Instytucie Ogrodnictwa dodatkowo dowiodły, że w analizowanych próbkach nie było produktów rozkładu glifosatu, tj. kationu trimetylosulfoniowego oraz zamiennika glifosatu – glufosynatu – i produktów jego rozkładu, MPP i N-acetylo-glufosynatu. Rozkład, a co za tym idzie, usuwanie glifosatu ze środowiska wynika zwykle z aktywności drobnoustrojów, które wykorzystują go jako źródło węgla lub fosforu [16].

W innych wcześniejszych badaniach przeprowadzonych w Instytucie Ogrodnictwa dla 16 próbek olejów rzepakowych, które zostały przeprowadzone w marcu 2020 roku, również dowiedziono, że olej rzepakowy jest wolny od tego herbicydu [19, 20]. Jedną z przyczyn jest fakt, że glifosat jest hydrofilny i praktycznie nierozpuszczalny w rozpuszczalnikach organicznych. Ta właściwość jest bardzo istotna z punktu widzenia oleju, ponieważ herbicyd ten nie będzie się w nim rozpuszczał, a co za tym idzie, przechodził do tłuszczu i w nim się kumulował [10]. Ponadto należy zwrócić uwagę, że ziarno rzepaku produkowane w Polsce charakteryzuje się niskim zanieczyszczeniem glifosatem. Zgodnie z rozporządzeniem (WE) nr 396/2005 z dnia 23 lutego 2005 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych poziomów pozostałości pestycydów w żywności i paszy pochodzenia roślinnego i zwierzęcego oraz na ich powierzchni najwyższe dopuszczalne pozostałości glifosatu w nasionach rzepaku to 10 mg/kg. W badaniach przeprowadzonych przez Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego – Państwowy Instytut Badawczy pozostałości tego herbicydu w próbkach ziarna rzepaku z 2024 roku były obserwowane jedynie w przypadku 10% próbek, z czego najwyższa zawartość wynosiła 3,5 mg/kg. Wynik ten stanowi 35% najwyższego dopuszczalnego poziomu (NDP) [21]. W badaniach przeprowadzonych w 2020 roku przez Instytut Ogrodnictwa 60% rzepaku dostępnego na polskim rynku było całkowicie wolne od glifosatu [19]. Badania przeprowadzone w Unii Europejskiej również wykazały brak obecności glifosatu w 66 próbkach ziaren rzepaku. Pozostałości glifosatu były natomiast wykrywane w soi, gdzie w UE były obecne w 7% próbkach, a w USA 60-90% [18]. Normy dla rzepaku są bardziej restrykcyjne niż w przypadku innych popularnych roślin oleistych, takich jak słonecznik i soja. Zgodnie z wytycznymi unijnymi najwyższa dopuszczalna pozostałość glifosatu w nasionach tych roślin może sięgać 20 mg/kg.

Wyniki badań potwierdzają, że polski rzepak jest uprawiany zgodnie z rygorystycznymi standardami, a produkty powstające z rzepaku są bezpieczne dla ludzi i zwierząt.

Podsumowanie

Przeprowadzone badania na zawartość glifosatu w olejach rzepakowych potwierdzają, że dostępne na polskim rynku oleje są wolne od jego pozostałości i nie powinny budzić obaw konsumentów. Biorąc pod uwagę korzyści zdrowotne płynące ze spożywania oleju rzepakowego, warto podkreślić, że jego spożywanie jest bezpieczne i wskazane.

Dr inż. Sylwia Onacik-Gür
ORCID 0000-0001-7545-2739
Zakład Technologii Mięsa i Tłuszczu, Instytut Biotechnologii Przemysłu Rolno-Spożywczego – Państwowy Instytut Badawczy, ul. Jubilerska 4, 04-190 Warszawa, e-mail: sylwia.onacik-gur@ibprs.pl

#Fundusze Promocji

Materiał został opublikowany w czasopiśmie „Przemysł Spożywczy”, nr 8/2026. www.przemyslspozywczy.eu

Literatura:

1. Antier C., R. Andersson, O. Auskalniene, K. Barić, P. Baret, G. Besenhofer, L. Calha, S. Carrola dos Santos, B. de Cauwer, D. Chachalis, Z. Dorner, S. Follak, P.D. Forristal, S. Gaskov, J. Gonzalez-Andujar, R. Hull, H. Jalli, R. Kierzek, J. Kiss, J. Wirth. 2020. A survey on the uses of glyphosate in European countries. INRAE, 10.15454/A30K-D531.
2. Bryła M., M. Roszko, J. Kanabus, D. Drewnowski, D. Padewska, I. Zalewska, M. Ziołkowska, M. Szczepańska, A. Kosowska, W. Orzechowska, K. Beczek, K. Szymczyk, O. Świder, A. Żak-Kułakowicz, K. Leśnowolska-Wnuczek. 2024. Nasiona rzepaku ze zbiorow 2024 r. www.ibprs.pl/wp-content/uploads/2024/12/NASIONA-RZEPAKU-ze-zbiorow-2024.pdf
3. EFSA. 2023. Peer review of the pesticide risk assessment of the active substance glyphosate. EFSA Journal. 21 (7): e08164 https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8164
4. FAO, WHO. 2016. Summary Report from the May 2016 Joint FAO/WHO meeting on pesticide residues (JMPR).
5. Haliniarz K. 2020. Czy glifosat jest szkodliwy? https://up.lublin.pl/blog/czy-glifosat-jest-szkodliwycykl-nauki-rolnicze-xxi-wieku/
6. Haney R., S. Senseman, F. Hons, D. Zuberer. 2000. Effect of glyphosate on soil microbial activity and biomass. Weed Science. 48: 89-93.
7. https://www.gov.pl/web/rolnictwo/rynek-rzepaku; 01.07.2026 r.
8. IARC Working Group. 2015. Some organophosphate insecticides and herbicides. IARC Monographs on the evaluation of carcinogenic risks to humans, 112.
9. Klimecka A., S. Czerczak, J. Jurewicz J. 2024. Glifosat – frakcja wdychalna [N-(fosfonometylo)glicyna]. Dokumentacja proponowanych wartości dopuszczalnych wielkości narażenia zdrowotnego. Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy, 1 (119): 29-79.
10. Kwiatkowska M., P. Jarosiewicz, B. Bukowska. 2013. Glifosat i jego preparaty – toksyczność, narażenie zawodowe i środowiskowe. Medycyna Pracy 64 (5), 717-729.
11. Lemanowicz J., J. Koper. 2009. Zawartość wybranych form fosforu w glebie i koniczynie łąkowej oraz aktywność fosfataz glebowych na tle zrożnicowanego nawożenia mineralnego i organicznego. Woda-Środowisko-Obszary Wiejskie, 9, 4(28): 119-139.
12. Łoźna K., A. Kita, M. Styczyńska, J. Biernat. 2012. Skład kwasow tłuszczowych olejow zalecanych w profilaktyce chorob cywilizacyjnych. Probl. Hig Epidemiol, 93 (4):871-875.
13. Manogaran M., Y.M. Shukor, N.A. Yasid, W.L. Wan Johari, S.A. Ahmad. 2018. Environmental fate and degradation of glyphosate in soil. Pertanika Journal of Scholarly Research Reviews, 4(1): 102-116.
14. Miszczak A. 2020. Czy w oleju rzepakowym obecny jest glifosat? Czy w oleju rzepakowym obecny jest glifosat?
15. Morzycka B. 2020 Olej rzepakowy bez glifosatu. Olej rzepakowy bez glifosatu
16. Onacik-Gur S., A. Żbikowska, K. Marciniak-Łukasiak. 2014. Pochodzenie, metody otrzymywania i trwałość oksydacyjna tłuszczow wysokooleinowych. Żywność. Nauka. Technologia. Jakość 6 (97): 18-28.
17. Pieniążek D., B. Bukowska, W. Duda. 2003. Glifosat – nietoksyczny pestycyd? Medycyna Pracy, 54 (6): 579-583.
18. Popis E., K. Ratusz, K. Krygier. 2014. Ocena jakości wybranych olejow rzepakowych rafinowanych i tłoczonych na zimno dostępnych na polskim rynku. Aparatura badawcza i dydaktyczna 19 (3): 251-258.
19. Tańska M., D. Rotkiewicz, M. Ambrosewicz. 2011. Porownanie trwałości tłoczonych na zimno olejow lnianego i rzepakowego. Bromat. Chem. Toksykol., 44 (3): 521-527.
20. Uchwała Nr 2/2025 Komisji Zarządzającej Funduszu Promocji Roślin Oleistych z dn. 30 czerwca 2025 r. w spr. przyjęcia strategii promocji dla branży roślin oleistych na 2026 rok.
21. Vicini J.L., P.K. Jensen, B.M. Young, J.T. Swarthout. 2021. Residues of glyphosate in food and dietary exposure. Comprehensive Reviews in Food Science and Food Safety, 20 (5), 5226-5257.

Post Czy w oleju rzepakowym dostępnym na polskim rynku jest glifosat? pojawił się poraz pierwszy w Pokochaj Olej Rzepakowy.